โครงการอบรมจิตรกรรมฝาผนัง

สำนักศิลปากรที่ ๑๑ จังหวัดสงขลา

กว่าจะได้เรียนรู้เรื่องราวประวัติศาสตร์หนึ่งเรื่อง ต้องผ่านการเรียบเรียงเนื้อหามากมาย รวมถึงถูกนำเสนอออกมาหลากหลายรูปแบบไม่ว่าจะเป็นหนังสือ วิดีโอ หรือโพสต์บนโซเชียลมีเดีย แต่มีหนึ่งรูปแบบการนำเสนอที่สามารถเล่าเรื่องในอดีตออกมาได้อย่างสวยงาม ปราณีตและเข้าใจง่าย รวมถึงเป็นมรดกทางศิลปวัฒนธรรมที่คนไทยและชาวต่างชาติชื่นชม นั่นก็คือ ภาพวาดจิตรกรรมฝาผนัง ที่เรามักจะเห็นกันบ่อย ๆ ตามโบราณสถานต่าง ๆ

ยิ่งเวลาผ่านไปนานภาพวาดจิตรกรรมบนฝาผนังเหล่านั่นก็เร่ิมทรุดโทรม เป็นจุดเร่ิมต้นที่ทำให้มูลนิธิสุทธิรัตน์ อยู่วิทยา และกลุ่มอนุรักษ์จิตรกรรมและประติมากรรม กองโบราณคดี กรมศิลปากร เริ่มจัดทำโครงการอบรมเชิงปฏิบัติการอนุรักษ์จิตรกรรมฝาผนังขึ้น เพื่อสนับสนุนทักษะด้านช่างให้กับช่างฝีมือของกรมศิลปากรที่ดำเนินงานอนุรักษ์ภาพวาดจิตรกรรมมาโดยตลอด

ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2565 ที่เริ่มดำเนินโครงการมาจนถึงปัจจุบัน เป้าหมายเพื่อการอนุรักษ์ยังไปต่อคือ การอบรมพัฒนาให้ช่างฝีมือจากกรมศิลปากร สามารถประเมินวิธีการอนุรักษ์ ประมาณราคา ไปจนถึงสามารถตัดสินใจวางแผนใช้เทคนิคแนวทางต่าง ๆ เพื่อฟื้นฟูภาพวาดจิตรกรรมในแต่ละพื้นที่อย่างเหมาะสมด้วยตัวเองได้ และเพื่อเป็นการยกระดับฝีมือช่างไทยไปอีกขั้น ให้สามารถอนุรักษ์จิตรกรรมได้ถูกต้องตามหลักวิทยาศาสตร์ และเป็นแนวทางเดียวกันกับทางกรมศิลปากร ซึ่งมองว่าหากลงมือทำตามแนวทางนี้ เส้นทางการอนุรักษ์เรื่องราวทางประวัติศาสตร์และศิลปวัฒนธรรมอันดีงามจะถูกถ่ายทอดถึงมือคนรุ่นหลังแน่นอน

การจัดอบรมแต่ละครั้ง มูลนิธิฯ และกลุ่มอนุรักษ์จิตรกรรมฯ จะเน้นให้ช่างฝีมือได้เรียนรู้เนื้อหาครบถ้วนทั้งภาคทฤษฎีและภาคปฏิบัติ เพื่อให้เกิดความรู้ ความเข้าใจที่แท้จริง สามารถนำความรู้ตรงนี้ไปประยุกต์ใช้เพื่อปรับปรุงภาพวาดจิตรกรรมที่เริ่มทรุดโทรมให้กลับมาสวยงามเหมือนเดิมได้

ไม่เพียงแค่ความสวยงามและเรื่องราวทางประวัติศาสตร์ที่แสดงออกมาผ่านภาพวาดจิตรกรรม การเรียนรู้ก็เป็นสิ่งที่มูลนิธิฯ ให้ความสำคัญมากเช่นกัน ซึ่งการสนับสนุนให้มีโครงการเพื่อการบูรณะภาพวาดจิตรกรรมฝาผนังอย่างยั่งยืนนับว่าเป็นการสนับสนุนแหล่งความรู้ในโบราณสถานด้วยเหมือนกัน เนื่องจากปัจจุบันเด็กรุ่นใหม่หลายคนให้ความสนใจโบราณสถานมากขึ้น การแวะเข้ามาเยี่ยมชมและได้เรียนรู้เรื่องราวประวัติศาสตร์ที่สำคัญผ่านภาพวาดจิตรกรรมบนฝาผนังไปด้วย ถือเป็นอีกหนึ่งเป้าหมายที่ทำให้โครงการดำเนินการต่อไปทุกปี

การอบรมกับโครงการนี้ นอกจากช่างฝีมือจะได้ความรู้ด้านการสำรวจและบันทึกสภาพความชำรุดเสียหาย การประมาณราคางาน รวมถึงเข้าใจความสำคัญของการอนุรักษ์ภาพวาดจิตรกรรมฝาผนังที่ยั่งยืนตามแนวทางของกรมศิลปากรแล้ว ช่างยังได้มีโอกาสประชุมร่วมกัน เพื่อปรึกษา พูดคุย เสนอทางแก้ปัญหาและอุปสรรคที่เกิดขึ้นในพื้นที่ต่าง ๆ เพื่อให้เกิดการพัฒนาอย่างยั่งยืนและมีประสิทธิภาพต่อไปด้วย

จากการจัดอบรมครั้งที่ 3 พบว่าส่วนใหญ่ช่างฝีมือค่อนข้างขาดประสบการณ์ในการวิเคราะห์ปัญหาด้านจิตรกรรม การจัดอบรมครั้งที่ 4 เมื่อวันที่ 23-25 ม.ค. 69 ที่ผ่านมานี้ จึงเน้นให้มีการปฏิบัติเชิงอนุรักษ์จิตรกรรมฝาผนังมากขึ้น เน้นทบทวนและเพิ่มพูนประสบการณ์ในการวิเคราะห์ปัญหาของภาคใต้ ฝึกฝนให้ช่างสามารถวิเคราะห์สภาพภูมิอากาศและภูมิประเทศ ที่แตกต่างหลากหลาย จนสามารถนำไปปรับใช้กับงานได้

...เพราะภาพวาดจิตรกรรมเป็นศิลปวัฒนธรรมที่ส่งทอดมาตั้งแต่อดีต เป็นมรดกที่มีคุณค่า เป็นหน้าบันทึกเรื่องราวที่สำคัญ ถ้าหากปัจจุบันไม่เหลือหลักฐานเรื่องราวสมัยก่อนให้ศึกษา คนรุ่นหลังก็อาจไม่เห็นความสำคัญของประวัติศาสตร์ ตลอดระยะเวลา 4 ปี มูลนิธิฯ และกลุ่มอนุรักษ์จิตรกรรมฯ จึงมุ่งมั่นให้มีการจัดโครงการอบรมเชิงปฏิบัติการอนุรักษ์จิตรกรรมฝาผนังมาโดยตลอดและมีการปรับปรุงเนื้อหาให้เข้ากับทักษะที่ช่างยังขาดไป เพื่อสนับสนุนและพัฒนาทักษะช่างฝีมือไทยอย่างต่อเนื่อง ให้เป็นกำลังสำคัญในการอนุรักษ์มรดกศิลปวัฒนธรรมอย่างยั่งยืนจนถึงคนรุ่นหลัง

นี่เป็นเรื่องราวการ ‘ลงมือทำอย่างยั่งยืน’ ของโครงการอบรมเชิงปฏิบัติการอนุรักษ์จิตรกรรมฝาผนัง เพื่อคงไว้ซึ่งประวัติศาสตร์ที่สำคัญให้คนรุ่นต่อไป